Prawosławna Wielkanoc, zwana Paschą, to święto pełne mistycyzmu, głębokiej symboliki i wielowiekowych tradycji. W 2024 roku wierni Kościoła prawosławnego będą świętować zmartwychwstanie Chrystusa 5 maja. Dlaczego tak późno? Co sprawia, że data tego święta różni się od katolickiej? Jak wygląda prawosławny koszyczek wielkanocny? Poznaj najważniejsze aspekty tego święta, jego teologiczne znaczenie oraz regionalne zwyczaje kultywowane w Polsce, szczególnie na Podlasiu.
Dlaczego Wielkanoc prawosławna w 2024 roku przypada 5 maja?
Wielkanoc prawosławna w 2024 roku będzie obchodzona 5 maja, czyli pięć tygodni po katolickiej, która przypada 31 marca. Ta znacząca różnica w datach wynika z odmiennych systemów kalendarzowych stosowanych przez oba Kościoły. Prawosławni używają kalendarza juliańskiego, podczas gdy katolicy posługują się kalendarzem gregoriańskim, wprowadzonym przez papieża Grzegorza XIII w 1582 roku.
Ustalanie daty Paschy w prawosławiu opiera się na skomplikowanych obliczeniach astronomicznych i teologicznych zasadach. Zgodnie z postanowieniami Soboru Nicejskiego z 325 roku, Wielkanoc powinna być obchodzona w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, ale zawsze po żydowskim święcie Paschy. W prawosławiu stosuje się tzw. cykl paschalny, który jest połączeniem 28 cykli księżycowych oraz 19 cykli słonecznych, co daje pełny okres 532 lat, po którym daty świąt powtarzają się w te same dni tygodnia.
Metoda obliczania daty Paschy w Kościele prawosławnym wymaga wskazania 14 dnia pierwszego wiosennego miesiąca księżycowego (14 nisana), który rozpoczyna się od nowiu księżyca. Trudność polega na zmienności tej daty, która zależy od 19-letniego cyklu księżycowego, a nie od kalendarza słonecznego. W Kościele prawosławnym do obliczeń wykorzystywane są również kalendarze Medlera (1863) oraz „nowojuliański” system Milankowicza (1922).
Kalendarz liturgiczny: kluczowe etapy przygotowań do świąt
Przygotowania do prawosławnej Wielkanocy rozpoczynają się na długo przed samym świętem. Wielki Post, zwany też czterdziestnicą, jest czasem duchowego oczyszczenia i przygotowania do radosnego święta Zmartwychwstania Pańskiego. W tradycji prawosławnej jest on poprzedzony czterotygodniowym przedpościem, który stanowi wstęp do całego liturgicznego zespołu obrzędowego.
Kulminacyjnym momentem przygotowań jest Strastnaja Siedmica, czyli Wielki Tydzień Męki. Rozpoczyna go Niedziela Palmowa, a każdy kolejny dzień ma swoje szczególne znaczenie:
- Wielki Poniedziałek, Wtorek i Środa – dni poświęcone rozważaniu ostatnich nauk Chrystusa i przygotowaniu do Jego męki.
- Wielki Czwartek – upamiętnienie Ostatniej Wieczerzy, ustanowienia Eucharystii i obmycia nóg apostołom. W tym dniu biskupi dokonują konsekracji myrra (świętego oleju).
- Wielki Piątek – dzień najściślejszego postu, kiedy wierni całkowicie powstrzymują się od jedzenia i picia. Nie odprawia się mszy, a jedynie wieczorne nieszpory. Na środek cerkwi wynosi się płaszczanicę – tkaninę z wizerunkiem Chrystusa złożonego do grobu.
- Wielka Sobota – dzień oczekiwania na Zmartwychwstanie. Rano celebrowana jest liturgia św. Jana Złotoustego, po której następuje święcenie pokarmów.
O rozpoczęciu Wielkiego Tygodnia świadczy otwarcie Królewskiej (Rajskiej) Bramy w cerkiewnych ikonostasach, co symbolizuje otwarcie niebios na przyjście Jezusa. W tym czasie zmienia się też księgi liturgiczne – Tridion Pokutny zastępowany jest Tridionem Kwietnym.
Jak wygląda nocna liturgia Zmartwychwstania?
Najważniejszym momentem prawosławnych obchodów Wielkanocy jest nocna liturgia Zmartwychwstania, zwana Jutrznią paschalną. Rozpoczyna się ona w sobotę przed północą i trwa do wczesnych godzin niedzielnych. Jest to najbardziej uroczyste i radosne nabożeństwo w całym roku liturgicznym.
Charakterystycznym elementem Jutrzni paschalnej jest procesja wokół cerkwi, która symbolizuje wędrówkę niewiast do grobu Chrystusa. Duchowni wraz z wiernymi trzykrotnie okrążają świątynię przy dźwięku dzwonów i śpiewie paschalnych pieśni. Procesja zatrzymuje się przed zamkniętymi drzwiami cerkwi, które symbolizują zamknięty grób Chrystusa.
Kulminacyjnym momentem jest trzykrotne uderzenie krzyżem w drzwi świątyni przez kapłana. Ten gest symbolizuje odsunięcie kamienia z wejścia do grobu zmartwychwstałego Chrystusa. Po otwarciu drzwi wierni wchodzą do rozświetlonej cerkwi, gdzie kontynuowane jest radosne nabożeństwo.
Podczas Jutrzni paschalnej kapłan wielokrotnie pozdrawia wiernych słowami „Christos Woskresie!” (Chrystus Zmartwychwstał!), na co zgromadzeni odpowiadają „Woistinu Woskresie!” (Prawdziwie Zmartwychwstał!). Nabożeństwo kończy się namaszczeniem wiernych świętym olejem, co jest znakiem duchowego odrodzenia i błogosławieństwa.
Po zakończeniu liturgii wierni mogą wejść na dzwonnicę i zgodnie z prawosławną tradycją przez dźwięk dzwonu obwieszczać radość Zmartwychwstania Pańskiego. Ta tradycja wielkanocnego dzwonienia jest szczególnie podtrzymywana przez dzieci i młodzież, którzy w ten sposób aktywnie uczestniczą w świętowaniu.
Tradycyjne potrawy w prawosławnym koszyczku wielkanocnym
Święcenie pokarmów jest ważnym elementem prawosławnych obchodów Wielkanocy. W Wielką Sobotę lub Niedzielę Wielkanocną wierni przynoszą do cerkwi koszyki ze święconką, które są błogosławione przez kapłana. Zawartość prawosławnego koszyczka wielkanocnego jest podobna do katolickiego, ale ma swoje charakterystyczne elementy.
W prawosławnym koszyczku wielkanocnym powinny znaleźć się:
- Kraszone jaja (pisanki) – symbol nowego życia i zmartwychwstania. Często mają kolor ciemnoczerwony, uzyskiwany z wywaru z cebuli, co nawiązuje do barwy krwi Chrystusa.
- Pascha lub kulicz – drożdżowa babka na ziemniaczanym zaczynie, bogato zdobiona lukrem i bakaliami.
- Wędzona kiełbasa i inne wędliny – symbolizujące dostatek i radość po okresie postu.
- Kawałek burzaniny – własnoręcznie upieczona karkówka lub łopatka z ziołami.
- Odrobina czerwonego wina – na uczczenie przelanej krwi Jezusa Chrystusa.
W niektórych regionach święci się również całe kostki masła, korzeń chrzanu i ocet. Ważnym elementem jest świeca wstawiona w środek paschy czy kulicza – zgodnie z tradycją, „uczciwe” poświęcenie to takie, po którym zgaśnie ta świeca.
W prawosławiu przywiązuje się dużą wagę do zakazu marnowania poświęconej żywności. Wszystkie poświęcone pokarmy muszą zostać spożyte, a jeśli coś zostanie, należy to spalić lub zakopać w ziemi. Nie można wyrzucać poświęconych pokarmów do śmieci, co wynika z głębokiego szacunku dla błogosławionych darów.
Po powrocie z nocnej liturgii, w niedzielny poranek, rozpoczyna się uroczyste śniadanie wielkanocne. Ucztę zaczyna się od dzielenia jajkiem, a następnie spożywa się pokarmy, które zostały poświęcone w cerkwi. Dopiero potem na stół wjeżdżają inne potrawy: pasztety, wędliny, aromatyczne pieczone mięso, kulebiaki (ciasto drożdżowe nadziewane farszem z kapusty i grzybów), barszcz biały lub żurek.
Czym różni się prawosławna Niedziela Palmowa od katolickiej?
Niedziela Palmowa, w tradycji prawosławnej zwana również Niedzielą Wierzbową lub Wierzbną, jest jednym z dwunastu najważniejszych świąt w prawosławnym kalendarzu liturgicznym. Choć zarówno katolicy, jak i prawosławni świętują w ten dzień triumfalny wjazd Jezusa do Jerozolimy, istnieją znaczące różnice w obchodach tego święta.
Palmy przynoszone do cerkwi są dużo skromniejsze od tych widywanych w kościołach katolickich. W tradycji prawosławnej są to zwykle świeże, zielone, najczęściej wierzbowe gałązki, przewiązane jedynie kolorowymi wstążkami, czasem z wpiętym naturalnym lub sztucznym kwiatem. Dopuszczalne jest też używanie kwitnących gałązek, np. forsycji. Wybór wierzby nie jest przypadkowy – już w czasach pogańskich uznawano ją za drzewo święte, bo jako jedno z pierwszych budzi się do życia po zimie, kwitnąc baziami.
W przeciwieństwie do tradycji katolickiej, w prawosławiu nie ma zwyczaju urządzania konkursów najpiękniejszych czy największych palm. Nie spotyka się też bogato zdobionych, kolorowych palm, które są charakterystyczne dla polskiej tradycji katolickiej, szczególnie w regionach takich jak Podhale czy Kurpie.
Zgodnie z tradycją, po poświęceniu gałązek wyznawcy Kościoła prawosławnego biją się nimi lekko wzajemnie „na szczęście”, składając sobie życzenia wszelkiej pomyślności. Poświęcone palmy są przechowywane do następnego roku i umieszczane w pobliżu ikony, świętego obrazu. Po roku nie można ich po prostu wyrzucić – zamiast tego pali się je lub wynosi do lasu. Wierzy się, że mają one moc ochrony domu i domowników przed nieszczęściami.
Pierwsze nabożeństwa ze święceniem palm odprawiane są w cerkwiach już w sobotę wieczorem, a główne uroczystości odbywają się w niedzielę. W Polsce największe skupiska prawosławnych znajdują się w województwie podlaskim, gdzie tradycje związane z Niedzielą Palmową są szczególnie żywe i kultywowane.
Dlaczego w prawosławiu nie ma zajączków i baranków?
W prawosławnej tradycji wielkanocnej nie występują popularne w zachodniej kulturze symbole, takie jak zajączki, kurczaczki czy baranki. Ta różnica wynika z odmiennego podejścia do symboliki paschalnej i większego przywiązania do tradycyjnych, biblijnych znaczeń.
Prawosławne obchody Wielkanocy koncentrują się przede wszystkim na pisankach i paschach, które mają głębokie religijne znaczenie. Pisanki, szczególnie te w kolorze czerwonym, symbolizują krew Chrystusa i nowe życie. Istnieje legenda, według której cesarz Tyberiusz miał powiedzieć, że prędzej uwierzy w zmianę koloru jaj na czerwony niż w zmartwychwstanie – stąd szczególne znaczenie czerwonych pisanek w tradycji prawosławnej.
Pascha, czyli drożdżowa babka, symbolizuje ciało Chrystusa i jest centralnym elementem świątecznego stołu. W niektórych regionach na stole wielkanocnym pojawia się również chleb Artos, który symbolizuje obecność Zmartwychwstałego Chrystusa pośród wiernych.
Prawosławie zachowuje bardziej tradycyjną, mniej skomercjalizowaną symbolikę świąteczną. Zajączki, kurczaczki i baranki, które są powszechne w zachodniej tradycji wielkanocnej, pojawiły się stosunkowo niedawno i mają często bardziej świecki, komercyjny charakter. Prawosławie natomiast kładzie nacisk na zachowanie autentycznych, religijnych symboli i rytuałów.
W niektórych regionach, gdzie prawosławie jest głęboko zakorzenione, można zauważyć unikalne symbole, które nie występują w tradycji zachodniej. Na przykład na Połtawszczyźnie (Ukraina) istniał zwyczaj dekorowania domów na Wielkanoc drewnianymi ptakami, które zawieszano na belkach. Te ptaki symbolizowały dusze zmarłych, które według wierzeń odwiedzają swoje rodziny w czasie świąt.
Jak długo trwają prawosławne obchody Wielkanocy?
Prawosławne obchody Wielkanocy nie kończą się w Poniedziałek Wielkanocny, jak to ma miejsce w tradycji katolickiej. W prawosławiu okres paschalny trwa aż 40 dni, do święta Wniebowstąpienia Pańskiego. Jest to czas radości i świętowania zmartwychwstania Chrystusa.
Pierwszy tydzień po Wielkanocy nazywany jest Tygodniem Świetlistym lub Białym Tygodniem. W tym czasie w cerkwiach Królewska Brama w ikonostasie pozostaje otwarta, co symbolizuje otwarty grób Chrystusa i bezpośredni dostęp wiernych do Boga. Przez cały tydzień nie obowiązują posty, a wierni pozdrawiają się słowami „Christos Woskresie!” i odpowiadają „Woistinu Woskresie!”.
W tygodniu wielkanocnym każdy może wejść na dzwonnicę i zgodnie z prawosławną tradycją przez dźwięk dzwonu obwieszczać radość Zmartwychwstania Pańskiego. Ta tradycja wielkanocnego dzwonienia jest szczególnie podtrzymywana przez dzieci i młodzież.
Pierwsza niedziela po Wielkanocy to Niedziela Antypaschy, zwana też Niedzielą Tomaszową lub Przewodnią. Upamiętnia ona spotkanie zmartwychwstałego Chrystusa z niewiernym Tomaszem. W tym dniu w wielu parafiach odbywa się procesja wokół cerkwi, podobna do tej z nocy paschalnej.
Płaszczanica (całun z wizerunkiem Chrystusa złożonego do grobu), która w Wielki Piątek została wyniesiona na środek cerkwi, pozostaje na ołtarzu przez 40 dni, aż do święta Wniebowstąpienia. Jest to namacalny znak trwającego okresu paschalnego.
W prawosławiu istnieje również tradycja Pominalnicy, czyli wspominania zmarłych w okresie wielkanocnym. Wierni zostawiają na grobach bliskich pisanki i święcone pieczywo, dzieląc się w ten sposób radością zmartwychwstania z tymi, którzy odeszli.
Przez cały okres paschalny w nabożeństwach dominują radosne, paschalne pieśni, a liturgia ma szczególnie uroczysty charakter. Zakończenie tego okresu następuje w święto Wniebowstąpienia, 40 dni po Wielkanocy, kiedy to zgodnie z wierzeniami Chrystus wstąpił do nieba.