19 maja 2024 roku chrześcijanie będą obchodzić uroczystość Zesłania Ducha Świętego, znane również jako Zielone Świątki. To święto, kończące okres wielkanocny, ma podwójne znaczenie – teologiczne jako pamiątka narodzin Kościoła oraz kulturowe jako celebracja wiosny i budzącej się do życia przyrody. Jego bogata symbolika obejmuje ogniste języki, czerwień szat liturgicznych oraz zieleń gałązek, którymi tradycyjnie przystrajano domy i obejścia. Poznaj historię tego święta, łączącego chrześcijańską doktrynę z pradawnymi obrzędami słowiańskimi.
Kiedy wypadają Zielone Świątki w 2024 roku?
Zielone Świątki w 2024 roku przypadają na 19 maja. Jest to święto ruchome, które zawsze obchodzone jest 49 dni po Wielkanocy (czyli dokładnie 7 tygodni). Ponieważ w 2024 roku Wielkanoc wypadła 31 marca, Zesłanie Ducha Świętego przypada właśnie na trzecią niedzielę maja. Ruchomy charakter tego święta wynika bezpośrednio z jego zależności od daty Zmartwychwstania Pańskiego, które również nie ma stałej daty w kalendarzu.
W tradycji chrześcijańskiej Zielone Świątki nazywane są również Pięćdziesiątnicą (z greckiego pentēkostēs), co nawiązuje do faktu, że święto to obchodzone jest pięćdziesiątego dnia (wliczając Wielkanoc) po Zmartwychwstaniu. W kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego uroczystość ta stanowi zakończenie okresu wielkanocnego, który trwa właśnie od Niedzieli Zmartwychwstania do Niedzieli Zesłania Ducha Świętego.
Zesłanie Ducha Świętego – czym jest to święto?
Zesłanie Ducha Świętego to uroczystość upamiętniająca wydarzenie opisane w Dziejach Apostolskich (2,1-11), kiedy to pięćdziesiąt dni po zmartwychwstaniu Jezusa, na zgromadzonych w wieczerniku apostołów zstąpił Duch Święty. Według biblijnego przekazu, apostołowie usłyszeli szum „jakby uderzenie gwałtownego wichru”, a nad ich głowami pojawiły się „języki jakby z ognia”, które się rozdzieliły i spoczęły na każdym z nich. Pod wpływem Ducha Świętego apostołowie zaczęli mówić różnymi językami, co umożliwiło im głoszenie Ewangelii wszystkim narodom.
To wydarzenie ma fundamentalne znaczenie teologiczne dla chrześcijaństwa, ponieważ uznawane jest za moment narodzin Kościoła. Jezus zapowiedział apostołom zesłanie Ducha Świętego po swojej śmierci, nazywając go Pocieszycielem i Duchem Prawdy. Duch Święty, jako trzecia Osoba Trójcy Świętej, przynosi wierzącym siedem darów: mądrości, rozumu, rady, męstwa, umiejętności, pobożności i bojaźni Bożej.
W cyklu paschalnym Zesłanie Ducha Świętego zamyka okres wielkanocny i stanowi wypełnienie obietnicy Chrystusa, który powiedział, że nie zostawi apostołów sierotami, ale pośle im Ducha, który będzie ich prowadził i umacniał w wierze. Święto to podkreśla również, że Duch Święty nieustannie działa w Kościele, udzielając wiernym charyzmatów służących budowaniu wspólnoty.
Tradycje Zielonych Świątków w Polsce
Polskie obchody Zielonych Świątek łączą w sobie elementy religijne i ludowe, tworząc bogatą mozaikę tradycji:
- Majenie domów i obejść – jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów jest przystrajanie domów, płotów, bram i budynków gospodarczych zielonymi gałązkami, najczęściej brzozowymi, lipowymi, bukowymi czy klonowymi. Szczególne znaczenie miał tatarak, o czym przypomina powiedzenie „Zielone Świątki – tatarak w kątki”. Rośliny te umieszczano również za obrazami świętych, na meblach, a nawet sypano na podłogi.
- Porządki przedświąteczne – zgodnie z przysłowiem „Na Zielone Świątki robimy porządki”, przed świętem sprzątano domy i obejścia, przygotowując je na uroczystość.
- Obrzędy pasterskie – dawniej w Zielone Świątki popularny był zwyczaj dawania pasącym bydło chłopcom surowych jaj. Wierzono, że dzięki temu zwierzęta będą się dobrze chowały, a krowy dawały mleko przez cały rok.
- Palenie ognisk – szczególnie w regionach górskich praktykowano palenie sobótek, nawiązujących do pogańskich rytuałów oczyszczenia. Wierzono, że dym z ognisk chroni przed chorobami.
- Uczty rodzinne – święto było okazją do spotkań rodzinnych, podczas których przygotowywano specjalne potrawy. Na Podhalu popularne były babki zielonki (ciasta z makiem i białym serem), a w innych regionach serwowano dania z jagnięciny lub wieprzowiny.
- Procesje do pól – w wielu parafiach organizowano procesje, podczas których kapłani błogosławili zasiewy, a wierni śpiewali pieśni, np. „Ożyj, ziemio, maja rosa”.
Zielone Świątki były również świętem polskiego chłopa i ruchu ludowego, obchodzonym od 1904 roku, co nadawało im dodatkowy, społeczny wymiar.
Czy Zielone Świątki to dzień wolny od pracy?
Zielone Świątki, czyli uroczystość Zesłania Ducha Świętego, należą do ustawowych dni wolnych od pracy w Polsce. W 2024 roku święto to przypada w niedzielę (19 maja), która i tak jest dniem ustawowo wolnym, więc pracownicy nie otrzymują dodatkowego dnia wolnego. Sytuacja ta różni się od przypadku, gdy święto wypada w dzień powszedni, jak np. Boże Ciało, które w 2024 roku przypada w czwartek (30 maja) i daje pracownikom dodatkowy dzień wolny.
W przeciwieństwie do świąt wypadających w sobotę, za które pracodawca musi dać dzień wolny w innym terminie, nie ma obowiązku rekompensaty za święto przypadające w niedzielę. Wynika to z przepisów Kodeksu pracy, który nie przewiduje takiej rekompensaty.
Istnieje jednak wyjątek – dwa dni wolne (niedziela i poniedziałek) przysługują wiernym Kościoła Zielonoświątkowego, co jest uregulowane odpowiednią ustawą. Dla większości pracowników w Polsce Zielone Świątki 2024 nie oznaczają jednak przedłużonego weekendu, na który trzeba poczekać do Bożego Ciała.
Dlaczego „Zielone” Świątki?
Nazwa „Zielone Świątki” ma głębokie korzenie w przedchrześcijańskich obrzędach wiosennych. Wywodzi się od zwyczaju majenia (przystrajania) domostw zielonymi gałązkami, przede wszystkim brzozowymi, które symbolizowały odrodzenie przyrody i siłę wiosennej wegetacji. Ludowa nazwa święta kościelnego Zesłania Ducha Świętego ściśle wiąże się z rytmem przyrody i ziemią, która po zimie budzi się do życia.
W dawnych czasach wszystko było związane z cyklem natury, dlatego odprawiano różnego rodzaju obrzędy, które miały odpędzić demony i złe duchy oraz zapewnić obfite plony. Powszechny był zwyczaj majenia gospodarstw przy pomocy zielonych gałązek, którymi przyozdabiano domostwa, płoty, bramy. Na podłogach domów i podwórkach układano tatarak. Ludność wierzyła, że zieleń i soki roślinne zapewnią dobrobyt całemu domostwu oraz urodzaj na polu. Majenie miało zapobiec chorobom, urokom, zarazie, jakie mogła spaść na domowników i całe gospodarstwo.
W niektórych regionach Polski, gdzie Wielkanoc nazywana jest Białą Paschą, święto Zesłania Ducha Świętego nazywane jest Czerwoną Paschą. Prawdopodobnym wyjaśnieniem jest fakt, że dopiero po opisywanej w Dziejach Apostolskich Pięćdziesiątnicy apostołowie byli gotowi, by poprzez męczeństwo świadczyć o swojej wierze. Jednak nazwa Zielone Święta przede wszystkim nawiązuje do okresu, w którym jest obchodzone – wiosną, gdy do życia budzi się przyroda i w otoczeniu dominuje zieleń.
Liturgia Zesłania Ducha Świętego
Liturgia uroczystości Zesłania Ducha Świętego ma szczególny charakter i bogatą oprawę. Msza święta w tym dniu wyróżnia się czerwonymi szatami liturgicznymi, które nawiązują do ognistych języków zstępujących na apostołów. Kolor czerwony symbolizuje również ogień miłości i męczeństwo pierwszych chrześcijan.
Czytania liturgiczne koncentrują się wokół wydarzeń opisanych w Dziejach Apostolskich. Pierwsze czytanie (Dz 2,1-11) przedstawia właśnie moment zstąpienia Ducha Świętego na apostołów:
„Kiedy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, znajdowali się wszyscy razem na tym samym miejscu. Nagle dał się słyszeć z nieba szum, jakby uderzenie gwałtownego wichru, i napełnił cały dom, w którym przebywali. Ukazały się im też jakby języki ognia, które się rozdzielały, i na każdym z nich spoczął jeden. I wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i zaczęli mówić obcymi językami, tak jak im Duch pozwalał mówić.”
W Ewangelii (J 20,19-23) czytamy o tym, jak zmartwychwstały Jezus tchnął na apostołów i powiedział: „Weźmijcie Ducha Świętego! Którym odpuścicie grzechy, są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są im zatrzymane.”
Ważnym elementem liturgii jest hymn „Veni Creator Spiritus” (Przybądź, Duchu Stworzycielu), który śpiewany jest podczas nieszporów. W wielu parafiach odprawia się również specjalne nabożeństwo do Ducha Świętego z wystawieniem Najświętszego Sakramentu.
Istnieje również rozbudowana forma celebracji Wigilii Zesłania Ducha Świętego, która charakteryzuje się przede wszystkim rozbudowaną liturgią słowa, przypominającą nieco liturgię słowa Wigilii Paschalnej. Obejmuje ona cztery czytania ze Starego Testamentu, lekturę Listu do Rzymian oraz proklamację Ewangelii św. Jana, dopełnione psalmami i modlitwami.
Jak obchodzą Zielone Świątki inne Kościoły chrześcijańskie?
Zielone Świątki, choć obchodzone we wszystkich głównych nurtach chrześcijaństwa, mają nieco odmienne tradycje w różnych Kościołach:
- Kościół prawosławny celebruje święto 50 dni po swojej Wielkanocy, zgodnie z kalendarzem juliańskim. W 2024 roku wypada to 23 czerwca, czyli ponad miesiąc później niż w Kościele katolickim. Liturgia prawosławna obejmuje specjalne hymny (troparia) oraz zwyczaj klękania podczas modlitw, co jest wyjątkowe, ponieważ w okresie wielkanocnym nie praktykuje się klękania.
- Kościoły protestanckie, szczególnie zielonoświątkowe, kładą nacisk na osobiste doświadczenie Ducha Świętego. Praktykuje się tam modlitwę glosolalii (mówienie językami) i charyzmatyczne uwielbienia. Dla tych wspólnot Zielone Świątki mają szczególne znaczenie, ponieważ podkreślają rolę darów Ducha w życiu każdego wierzącego.
- Kościoły orientalne, jak np. Kościół ormiański, łączą święto z błogosławieństwem wody, nawiązując do chrztu Armenii w 301 roku. Ten obrzęd symbolizuje oczyszczającą moc Ducha Świętego.
Mimo różnic w datach i niektórych elementach obrzędowości, wszystkie Kościoły chrześcijańskie zgodnie uznają Zesłanie Ducha Świętego za moment narodzin Kościoła i początek jego misji ewangelizacyjnej. Wspólnym elementem jest również symbolika Ducha Świętego jako dawcy darów i charyzmatów służących budowaniu wspólnoty wierzących.
Historyczne korzenie święta – pogańskie obrzędy czy chrześcijańska tradycja?
Zielone Świątki stanowią fascynujący przykład religijnego synkretyzmu, w którym przedchrześcijańskie obrzędy zostały zaadaptowane i przekształcone przez chrześcijaństwo. Geneza święta wywodzi się z pogańskich obrzędów wiosennych, które miały charakter płodnościowy, związany z siłą drzew, ich zielonych gałęzi i wegetacją roślin. Miały one również charakter zaduszkowy, związany z kultem przodków (tzw. dziady wiosenne).
Słowianie w okresie, który dziś przypada na Zielone Świątki, czcili bóstwa wiosny i płodności, takie jak Stado czy Jaryło. Organizowali rytuały obejmujące:
- Palenie sobótek (ognisk), przez które skakano dla oczyszczenia
- Stawianie majowych drzewek (maików) na polach, by zapewnić urodzaj
- Tańce wokół przystrojonego zielenią drzewka
Ze źródeł historycznych wynika, że początkowo Zielone Świątki były uznawane przez Kościół za święto pogańskie, związane wyłącznie z obchodami wiosny. Wówczas licznie palono ognie i ozdabiano domy – wszystko po to, aby uchronić się przed złymi urokami.
Kościół, nie mogąc wykorzenić tych głęboko zakorzenionych praktyk, nadał im nowe, chrześcijańskie znaczenie. Ogień stał się symbolem Ducha Świętego, a zieleń – znakiem życia wiecznego. Nawet zwyczaj okadzania bydła gałązkami jałowca przekształcono w błogosławieństwo zwierząt. Pozostałością dawnego święta Stado jest dzisiejszy odpust zielonoświątkowy.
Ten proces adaptacji pogańskich zwyczajów do chrześcijańskiej doktryny pokazuje, jak religia ludowa i oficjalna nauka Kościoła wzajemnie się przenikały, tworząc unikalną tradycję, która przetrwała do dziś. Zielone Świątki są więc świętem o podwójnych korzeniach – pogańskich i chrześcijańskich – co czyni je jeszcze bardziej interesującym elementem naszego dziedzictwa kulturowego.