Święty Tomasz to postać pełna paradoksów. Z jednej strony „niewierny”, który domagał się dotknięcia ran Chrystusa, z drugiej – pionier chrześcijaństwa w Indiach. Jego święto, pierwotnie związane z adwentem, po reformie liturgicznej przeniesiono na lipiec, co wciąż budzi kontrowersje w różnych Kościołach. Dowiedz się, jak misja apostoła na wybrzeżu Malabaru wpłynęła na kształt wspólnot chrześcijańskich, dlaczego stał się patronem murarzy i małżeństw, oraz skąd wzięły się ludowe przesądy o unikaniu lasów.
Kiedy właściwie świętujemy Tomasza?
Święto św. Tomasza Apostoła przeszło znaczącą przemianę w drugiej połowie XX wieku. Do 1969 roku Kościół katolicki obchodził je 21 grudnia, co wiązało się z ludowymi zwyczajami przygotowań do Bożego Narodzenia. Reforma liturgiczna papieża Pawła VI przeniosła jednak wspomnienie na 3 lipca, aby oddzielić kult apostoła od adwentowego oczekiwania. Decyzja wynikała też z chęci dostosowania kalendarza do tradycji wschodnich, gdzie Tomasz czczony jest w innych terminach.
Różnice w datach wciąż dzielą chrześcijan. Kościoły prawosławne wspominają apostoła 19 października i 13 lipca, podczas gdy mariawici trzymają się dawnej daty – 21 grudnia. Protestanci, zwłaszcza luteranie, często łączą obie tradycje. To niejednorodne podejście pokazuje, jak historia święta odzwierciedla złożoność chrześcijańskich tradycji.
Przed reformą dzień św. Tomasza był momentem granicznym w kalendarzu ludowym. Zamykał cykl przygotowań do zimy, a jednocześnie rozpoczynał ostatni etap adwentu. Przeniesienie święta na lipiec osłabiło nieco jego związek z cyklem przyrody, ale wzmocniło wymiar apostolski.
Apostolska misja w Indiach
Św. Tomasz to jedyny apostoł, któremu tradycja przypisuje misję ewangelizacyjną w Indiach. Według podań dotarł tam w 52 roku, lądując w porcie Muziris na wybrzeżu Malabaru. Jego działalność zaowocowała założeniem siedmiu wspólnot chrześcijańskich, które przetrwały wieki w izolacji od Europy. Miejscowi wierni do dziś nazywani są „chrześcijanami św. Tomasza”.
Legenda głosi, że apostoł zginął w Mylapore (obecnie część Chennai) od ciosu włócznią, gdy modlił się w grocie. Miejsce jego śmierci stało się sanktuarium, a relikwie przewieziono do Edessy, a później do Ortony we Włoszech. Portugalscy kolonizatorzy w XVI wieku ze zdumieniem odkryli w Indiach kwitnące wspólnoty chrześcijańskie, które odwoływały się do dziedzictwa Tomasza.
Misja w Indiach to nie tylko heroiczna opowieść. Tomasz miał podobno dotrzeć nawet do Chin, choć historycy spierają się, czy chodzi o rzeczywiste podróże, czy symboliczną ekspansję wiary. Pewne jest, że jego działalność stała się pomostem między Wschodem a Zachodem.
Patronat św. Tomasza
Św. Tomasz to patron zawierających trudne wybory. Opiekuje się nie tylko Indiami czy portugalskimi żeglarzami, ale też polskim Zamościem, gdzie jego wizerunek zdobił dawniej miejskie pieczęcie. Zamoyscy, fundatorzy miasta, czcili go jako opiekuna rodu i architektonicznych marzeń.
Zawodowi patroni apostoła to głównie ludzie pracujący z materią: architekci, murarze, stolarze. Legenda mówi, że Tomasz projektował pałace dla indyjskich władców, a jeden z nich… zbudował w niebie, rozdając królewskie złoto ubogim. Teolodzy widzą w nim natomiast symbol poszukiwania prawdy przez wątpliwości.
Małżeństwa czczą go z nietypowego powodu. Według apokryfów apostoł udzielił ślubu samemu Jezusowi podczas wesela w Kanie Galilejskiej. To oczywiście legenda, ale pokazuje, jak kult Tomasza łączy sacrum z codziennością.
Ikonografia i symbole, czyli jak zmieniał się wizerunek świętego
W sztuce św. Tomasz ewoluował od młodego rybaka do brodatego mędrca z atrybutami władzy. Wczesne wizerunki pokazują go jako młodzieńca z zwojem, ale po XIII wieku zyskał kątownicę – symbol architektów – i włóczń, od której zginął.
Scena „niewiernego Tomasza” to ulubiony motyw malarzy. Caravaggio namalował apostoła wkładającego palec w ranę Chrystusa z takim realizmem, że widz niemal czuje ból. Ten gest stał się metaforą ludzkich wątpliwości, które – paradoksalnie – prowadzą do głębszej wiary.
Ciekawym detalem jest serce pojawiające się w niektórych przedstawieniach. To nawiązanie do słów „Pan mój i Bóg mój”, które Tomasz wypowiedział po dotknięciu ran Jezusa. W ten sposób sztuka łączy fizyczność z duchowością.
Tradycje ludowe związane ze świętem
Gdy święto obchodzono 21 grudnia, wiązało się z magicznymi zakazami. Ludzie unikali lasów, wierząc, że spotkanie demonów lub dzikich zwierząt przyniesie nieszczęście. „Na świętego Tomasza siedź doma” – mawiano, strasząc opowieściami o duchach drwali.
Przysłowia podkreślały związek daty z zimową gospodarką:
- „Na świętego Toma będą wieprze doma” – zachęcano do końca żołędziowego karmienia świń,
- „Od Tomasza dłużej noc się spłaszcza” – zauważano wydłużanie się dnia po przesileniu.
Po przeniesieniu święta na lipiec ludowe zwyczaje niemal zanikły. Pozostał jednak post wigilijny praktykowany w niektórych wsiach 20 grudnia – ostatni ślad dawnego rytmu świętowania.