Spadek po rodzicach bez testamentu to sytuacja, która dotyka wiele polskich rodzin. Gdy rodzice odchodzą nie pozostawiając ostatniej woli, dziedziczenie regulują przepisy Kodeksu cywilnego. Kto i w jakiej kolejności dziedziczy majątek? Jakie prawa mają dzieci, a jakie małżonek zmarłego? Czy rodzeństwo może liczyć na część spadku? Poznaj zasady dziedziczenia ustawowego i dowiedz się, jak wygląda podział majątku po rodzicach bez testamentu.
Dziedziczenie ustawowe – podstawowe zasady
Gdy rodzice umierają nie pozostawiając testamentu, zastosowanie mają przepisy o dziedziczeniu ustawowym zawarte w Kodeksie cywilnym. Określają one krąg spadkobierców oraz kolejność dziedziczenia. Podstawową zasadą jest dziedziczenie przez najbliższych członków rodziny zmarłego.
W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci zmarłego oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku. Oznacza to, że jeśli zmarły pozostawił małżonka i dwoje dzieci, majątek zostanie podzielony na trzy równe części.
Jeżeli jedno z dzieci zmarło przed otwarciem spadku, jego udział przypada jego zstępnym (wnukom spadkodawcy). W przypadku braku zstępnych, udział ten przypada pozostałym dzieciom w częściach równych.
Do kręgu spadkobierców ustawowych zalicza się również dzieci przysposobione. Mają one takie same prawa jak dzieci biologiczne.
Kolejność dziedziczenia ustawowego
Kodeks cywilny określa ścisłą kolejność dziedziczenia w przypadku braku testamentu.
Wygląda ona następująco:
- Dzieci i małżonek zmarłego
- Małżonek i rodzice zmarłego (w przypadku braku dzieci)
- Rodzeństwo i zstępni rodzeństwa (w przypadku braku małżonka i rodziców)
- Dziadkowie i ich zstępni
- Pasierbowie (dzieci małżonka niebędące dziećmi zmarłego)
- Gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa
Każda kolejna grupa dziedziczy tylko w przypadku braku spadkobierców z grup wcześniejszych. Oznacza to, że jeśli zmarły pozostawił dzieci, to rodzice, rodzeństwo czy dalsi krewni nie będą dziedziczyć.
Warto zwrócić uwagę, że w przypadku braku jakichkolwiek krewnych, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarbowi Państwa. Jest to jednak sytuacja stosunkowo rzadka.
Udział małżonka w spadku
Pozycja małżonka w dziedziczeniu ustawowym jest szczególna. Małżonek dziedziczy zawsze, niezależnie od tego, czy zmarły pozostawił dzieci czy nie. Jego udział w spadku zależy jednak od tego, z kim konkretnie dziedziczy.
Gdy małżonek dziedziczy z dziećmi zmarłego, przypada mu nie mniej niż 1/4 spadku.
W praktyce oznacza to, że:
- Przy jednym dziecku – małżonek i dziecko dziedziczą po 1/2 spadku
- Przy dwójce dzieci – małżonek i każde z dzieci dziedziczą po 1/3 spadku
- Przy trójce lub więcej dzieci – małżonek dziedziczy 1/4, a pozostała część jest dzielona równo między dzieci
Jeśli zmarły nie pozostawił zstępnych, małżonek dziedziczy z rodzicami zmarłego. W takiej sytuacji małżonkowi przypada 1/2 spadku, a druga połowa jest dzielona między rodziców. Gdyby jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada rodzeństwu zmarłego.
W przypadku braku zstępnych i rodziców, małżonek dziedziczy cały spadek.
Dziedziczenie przez rodzeństwo
Rodzeństwo zmarłego wchodzi do kręgu spadkobierców ustawowych dopiero w trzeciej kolejności, po dzieciach, małżonku i rodzicach. Rodzeństwo dziedziczy tylko wtedy, gdy zmarły nie pozostawił zstępnych, małżonka ani rodziców.
W takiej sytuacji cały spadek dzieli się równo między rodzeństwo zmarłego. Jeśli któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom (bratankom/siostrzeńcom zmarłego) w częściach równych.
Prawo nie rozróżnia rodzeństwa przyrodnego i rodzonego. Wszyscy bracia i siostry mają równe prawa do spadku, niezależnie od tego, czy łączą ich oboje czy jedno z rodziców.
Przykład:
Zmarły Jan nie pozostawił dzieci, małżonka ani rodziców. Miał troje rodzeństwa: siostrę Annę, brata Piotra (który zmarł wcześniej pozostawiając dwoje dzieci) oraz przyrodniego brata Marka. Spadek zostanie podzielony następująco:
- Anna otrzyma 1/3 spadku
- Dzieci Piotra otrzymają po 1/6 spadku (łącznie 1/3)
- Marek otrzyma 1/3 spadku
Wydziedziczenie a dziedziczenie ustawowe
Wydziedziczenie to pozbawienie spadkobiercy ustawowego prawa do zachowku. Należy jednak pamiętać, że samo wydziedziczenie nie pozbawia prawa do dziedziczenia ustawowego. Aby skutecznie wykluczyć kogoś z kręgu spadkobierców, konieczne jest sporządzenie testamentu.
Wydziedziczenie może nastąpić tylko z powodów ściśle określonych w Kodeksie cywilnym:
- Uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
- Dopuszczenie się względem spadkodawcy albo osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci
- Uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych
Nawet jeśli spadkodawca wydziedziczy kogoś w testamencie, osoba ta nadal będzie dziedziczyć na podstawie ustawy, jeśli testament okaże się nieważny lub zostanie odwołany.
Przyjęcie i odrzucenie spadku
Po śmierci rodzica spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Można to zrobić przed sądem lub notariuszem.
Istnieją trzy możliwości:
- Przyjęcie spadku wprost – spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia
- Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – odpowiedzialność za długi ograniczona do wartości aktywów spadkowych
- Odrzucenie spadku – spadkobierca jest traktowany jakby nie dożył otwarcia spadku
Brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jest to rozwiązanie bezpieczne, chroniące przed odpowiedzialnością za długi przekraczające wartość spadku.
Odrzucenie spadku dotyczy całości spadku, nie można odrzucić tylko części. Ponadto, odrzucenie spadku przez spadkobiercę działa także na rzecz jego zstępnych.
Przykład:
Anna odziedziczyła po ojcu spadek obciążony długami. Ma 30 dni na złożenie oświadczenia. Może:
- Przyjąć spadek wprost – będzie odpowiadać za wszystkie długi ojca
- Przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza – będzie odpowiadać za długi tylko do wartości odziedziczonego majątku
- Odrzucić spadek – wtedy jej dzieci wejdą w jej miejsce jako spadkobiercy