W dziejach chrześcijaństwa niewielu świętych odcisnęło tak wyraźne piętno jak Jakub Starszy. Jego życie – od powołania nad Jeziorem Galilejskim po męczeństwo w Jerozolimie – stało się fundamentem duchowego dziedzictwa, które przetrwało dwa tysiąclecia. Jako patron Hiszpanii i Portugalii, symbol walki z islamem oraz opiekun pielgrzymów, łączy w swojej ikonografii pokorę rybaka z żarem wojownika. W Santiago de Compostela, podczas święta 25 lipca, można doświadczyć, jak głęboko wiara przenika kulturę: od uroczystej Mszy z botafumeiro po spektakle świetlne na katedrze. W Polsce, gdzie kult św. Jakuba sięga średniowiecza, wciąż odkrywa się nowe ślady jego obecności – zarówno w zabytkach, jak i sercach współczesnych pielgrzymów.
Św. Jakub Starszy – od rybaka do apostoła
Święty Jakub Starszy, znany również jako Jakub Większy, urodził się w Betsaidzie nad Jeziorem Galilejskim w rodzinie rybackiej. Jego ojciec Zebedeusz i brat Jan zajmowali się połowem ryb, a matka Salome należała do kobiet towarzyszących Jezusowi. Powołanie przyszłego Apostoła nastąpiło na samym początku publicznej działalności Chrystusa – Jakub i Jan porzucili sieci, by stać się „rybakami ludzi”. Wspólnie z Piotrem tworzyli trójkę najbliższych uczniów Jezusa, obecnych przy kluczowych wydarzeniach, takich jak Przemienienie na Górze Tabor czy modlitwa w Ogrójcu.
Ewangelie opisują go jako człowieka o gorącym temperamencie, który zasłużył sobie na przydomek „syn gromu”. Gdy mieszkańcy Samarii nie przyjęli Jezusa, Jakub chciał wezwać ogień z nieba, aby ich ukarać. Mimo tych impulsywnych cech, jego wiara okazała się niezłomna. Był pierwszym Apostołem, który oddał życie za wiarę – w 44 roku Herod Agrypapa I kazał go ściąć mieczem, co opisują Dzieje Apostolskie. Legenda głosi, że przed śmiercią ucałował kata, który pod wpływem tego gestu nawrócił się i również poniósł męczeństwo.
Po zmartwychwstaniu Jezusa Jakub miał według tradycji głosić Ewangelię w Hiszpanii, choć historycy spierają się co do zakresu tej misji. Jego relikwie trafiły do Composteli, gdzie stały się celem pielgrzymek. To połączenie rybackiego pochodzenia, gorliwości w wierze i męczeńskiej śmierci uczyniło go jednym z najbardziej rozpoznawalnych Apostołów.
Dlaczego pielgrzymi i rycerze wybrali św. Jakuba na swojego opiekuna?
Święty Jakub od średniowiecza jest symbolem jedności i walki o tożsamość Półwyspu Iberyjskiego. Jego patronat nad Hiszpanią i Portugalią sięga IX wieku, gdy w bitwie pod Clavijo miał się ukazać na białym koniu, prowadząc chrześcijan do zwycięstwa nad Maurami. Stąd przydomek Matamoros („pogromca Maurów”) i wizerunek św. Jakuba jako rycerza z mieczem.
Kult Apostoła wiąże się nierozerwalnie z Santiago de Compostela, gdzie według legendy spoczęły jego relikwie. To trzecie po Rzymie i Jerozolimie najważniejsze sanktuarium chrześcijaństwa przyciągało pielgrzymów z całej Europy. Muszla św. Jakuba, zwana vieirą, stała się uniwersalnym symbolem wędrowców. W XVII wieku papież Urban VIII oficjalnie ogłosił go głównym patronem Hiszpanii, co umocniło jego pozycję w kulturze iberoamerykańskiej.
Oprócz pielgrzymów i żołnierzy, Jakub jest opiekunem:
- robotników, zwłaszcza kapeluszników i garbarzy,
- chorych na reumatyzm,
- rolników modlących się o urodzaj.
Co łączy kadzielnicę, sztuczne ognie i dorsza? Sekrety hiszpańskiego święta
25 lipca to w Hiszpanii połączenie sacrum i profanum. Główne uroczystości odbywają się w Santiago de Compostela, gdzie procesja z figurą Apostoła przemierza ulice przy dźwiękach tradycyjnej muzyki. Punktem kulminacyjnym jest Msza w katedrze, podczas której ogromna kadzielnica botafumeiro wypełnia nawę wonnym dymem.
Wieczorem, 24 lipca, fasada katedry staje się ekranem dla Fuegos del Apóstol – spektaklu świateł i dźwięków opowiadającego historię Jakuba. Pokazom towarzyszą sztuczne ognie, a całe miasto tętni życiem dzięki jarmarkom i koncertom. W latach, gdy 25 lipca przypada w niedzielę (tzw. Rok Jubileuszowy), pielgrzymi mogą uzyskać odpust zupełny.
W innych regionach Hiszpanii święto ma bardziej lokalny charakter. W Nawarrze organizuje się walki byków, a w Kraju Basków – festiwale ludowe. Tego dnia na stołach królują potrawy z dorsza – na pamiątkę rybackiego pochodzenia Apostoła.
Kult św. Jakuba w Polsce
Choć św. Jakub nie jest w Polsce tak popularny jak w Hiszpanii, jego ślady można znaleźć w wielu regionach. Ponad 50 kościołów i kaplic nosi jego wezwanie, m.in. zabytkowe świątynie w Bakałarzewie, Bartołtach Wielkich czy Lęborku. W średniowieczu polscy pielgrzymi wyruszali do Composteli, o czym świadczą znaleziska muszli jakubowych w Poznaniu i Wrocławiu.
Współcześnie rozwija się Camino Polaco – sieć szlaków prowadzących do Santiago. Pierwszy odcinek otwarto w 2005 roku, a dziś polskie trasy liczą ponad 7000 km. Inicjatywy takie jak Bractwo św. Jakuba organizują spotkania pielgrzymów i promują ideę wędrówki jako formy duchowego rozwoju.
Ciekawym przykładem jest też Sanktuarium w Jakubowie na Dolnym Śląsku, gdzie znajduje się studzienka z wodą uważaną za cudowną. Miejsce to łączy kult Apostoła z lokalną tradycją, przyciągając zarówno modlących się o zdrowie, jak miłośników pieszych wędrówek.