Święty Maciej – apostoł wybrany po zdradzie Judasza, patron budujących domy i tych, którzy walczą z nałogami. Jego postać łączy historię Kościoła z żywą tradycją cechów rzemieślniczych i współczesnym duszpasterstwem uzależnień. 14 maja wierni modlą się o siłę do zerwania z alkoholizmem, a budowlańcy błogosławią narzędzia. Czy wiecie, że relikwie świętego są czczone od Trewiru po Podkarpacie, a w sztuce przedstawia się go z toporem i księgą?
Historyczne korzenie św. Macieja Apostoła
Święty Maciej to postać, która pojawia się w Nowym Testamencie w kluczowym momencie – zastępuje Judasza Iskariotę w gronie dwunastu apostołów. Jego wybór opisują Dzieje Apostolskie: po zdradzie Judasza Piotr zaproponował, by spośród uczniów towarzyszących Jezusowi od chrztu Janowego wyłonić następcę. Kandydatami zostali Józef Barsabasz i Maciej, a decyzję pozostawiono losowaniu. Ten akt nie był przypadkowy – apostołowie wierzyli, że to Duch Święty wskazał Macieja, co podkreślało boską interwencję w procesie wyboru.
O dalszym życiu Macieja wiadomo niewiele, ale tradycja podaje, że głosił Ewangelię w Judei, Etiopii i Kolchidzie (dzisiejsza Gruzja). Według niektórych przekazów, miał nawet trafić do Azji Mniejszej, gdzie nawracał lokalne społeczności. Wczesne źródła, takie jak pisma Klemensa Aleksandryjskiego, sugerują, że zmarł śmiercią naturalną około 50 roku, ale inne legendy mówią o męczeństwie – podobno zginął ukamienowany lub ścięty toporem w Jerozolimie. Ta rozbieżność pokazuje, jak skąpe są historyczne dane na jego temat.
Ciekawostką są apokryfy przypisywane Maciejowi, np. Ewangelia św. Macieja czy Dzieje św. Macieja. Teksty te, powstałe w III wieku, mają jednak wyraźne wpływy gnostyckie, co sprawia, że Kościół traktuje je z rezerwą. Mimo to, fragmenty te podkreślają jego rolę jako nauczyciela głoszącego pokutę i miłosierdzie.
Patronat nad zawodami rzemieślniczymi
Dlaczego akurat budowniczowie i kowale? Tradycja łączy patronat św. Macieja z narzędziami, które towarzyszyły jego śmierci. Jeśli przyjąć wersję o męczeństwie przez ścięcie toporem, ten przedmiot stał się symbolem kojarzonym z cieślami, stolarzami czy kowalami. Z czasem kult rozszerzył się na inne zawody, takie jak:
- cukiernicy (ze względu na precyzję pracy),
- rzeźnicy (topór jako narzędzie używane w rzeźniach),
- budowniczowie (symbolika tworzenia i konstruowania).
W średniowieczu cechy rzemieślnicze często wybierały świętych na swoich patronów, szukając duchowego wsparcia w codziennych wyzwaniach. Św. Maciej, jako postać związana z pracą fizyczną i wytrwałością, idealnie wpisywał się w tę rolę. W Hanowerze, gdzie jest szczególnie czczony, organizowano nawet procesje cechowe w jego święto.
Co ciekawe, w Polsce kult św. Macieja wśród rzemieślników był żywy zwłaszcza na Śląsku i Podkarpaciu. Do dziś w niektórych warsztatach można spotkać obrazy z wizerunkiem świętego trzymającego topór lub księgę – drugi atrybut nawiązuje do jego misji głoszenia Ewangelii.
Wsparcie duchowe w walce z uzależnieniami
Patron alkoholików? To może zaskakiwać, ale św. Maciej od wieków jest wzywany przez osoby zmagające się z uzależnieniami. Skąd ten patronat? Jedna z teorii łączy go z symbolicznym „odcięciem” nałogu, jak topór odcina głowę – stąd metafora zerwania z nałogiem. Inni wskazują na jego wytrwałość w głoszeniu wiary mimo przeciwności, co ma inspirować do walki z słabościami.
W praktyce duszpasterskiej modlitwy do św. Macieja często towarzyszą grupie Anonimowych Alkoholików lub innym wspólnotom. W parafiach organizuje się nabożeństwa z prośbą o siłę do abstynencji, a niektórzy wierzą, że święty interweniuje w momentach kryzysu.
Co ważne, kult ten nie ogranicza się tylko do alkoholizmu. Św. Maciej jest też przywoływany w kontekście innych nałogów, np. hazardu czy narkomanii. Jego postać symbolizuje nadzieję na przemianę, co w połączeniu z terapią daje wiele osób szansę na nowe życie.
Liturgiczne obchody 14 maja
14 maja to w kalendarzu kościelnym dzień, kiedy wspomina się jedynego apostoła wybranego… po zdradzie Judasza. W Polsce uroczystości mają ludowy charakter – zwłaszcza w regionach, gdzie kult św. Macieja jest żywy. W parafiach organizuje się msze z czytaniem fragmentu Dziejów Apostolskich o wyborze Macieja, a wierni modlą się o wstawiennictwo w trudnych sprawach zawodowych i osobistych.
Ciekawie wyglądają lokalne zwyczaje na Śląsku i Podkarpaciu. W niektórych wsiach do dziś praktykuje się procesje z narzędziami pracy – cieśle niosą topory, kowale młoty, a cukiernicy drewniane łyżki. Po mszy narzędzia są błogosławione, co ma zapewnić ochronę przed wypadkami. W Hanowerze (niemiecka enklawa z polskimi korzeniami) organizuje się nawet jarmarki rzemieślnicze, gdzie można kupić drewniane figurki świętego.
Co roku 14 maja do Trewiru w Niemczech – głównego ośrodka kultu – pielgrzymują grupy budowlańców i alkoholików. W Polsce podobne pielgrzymki odbywają się do kościoła św. Macieja we Wrocławiu, gdzie przechowywane są relikwie drzazgi z krzyża świętego. Wierzący dotykają ich, prosząc o siłę w walce z nałogami.
Relikwie i miejsca kultu
Gdzie spoczywa apostoł, który zastąpił Judasza? Jego relikwie rozsiane są po Europie, co wynika z średniowiecznej tradycji dzielenia szczątków świętych. Najważniejsze miejsca to:
- Bazylika św. Macieja w Trewirze – główne sanktuarium z X wieku, gdzie przechowuje się czaszkę i fragmenty kości;
- Bazylika Matki Bożej Większej w Rzymie – relikwie trafiły tu dzięki św. Helenie, matce cesarza Konstantyna;
- Kościół św. Justyny w Padwie – spoczywają tu ramię i palec apostoła.
Legenda głosi, że ciało Macieja po śmierci cudownie uniknęło rozkładu, co uznano za znak świętości. W Trewirze do dziś można zobaczyć kamienny sarkofag, w którym pierwotnie je złożono. Co ciekawe, część relikwii w Rzymie bywa mylona z szczątkami św. Mateusza – historycy spierają się, czy nie doszło do pomyłki podczas translacji.
W Polsce najstarszym ośrodkiem kultu jest krakowski kościół św. Macieja z XVII wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz świętego z toporem, a w dni robocze przychodzą tu budowlańcy, by pomodlić się przed rozpoczęciem pracy.
Ikonografia i symbole
Topór, księga i kamienie – te trzy elementy najczęściej towarzyszą wizerunkom św. Macieja. Topór nawiązuje do męczeńskiej śmierci (choć nie ma zgodności, czy ścięto nim apostoła, czy odrąbano głowę już po ukamienowaniu). W sztuce sakralnej symbolizuje też odcięcie się od grzechu – stąd związek z patronatem nad alkoholikami.
Księga w dłoniach świętego to oczywiście Ewangelia, ale w niektórych przedstawieniach staje się metaforą mądrości życiowej. Na obrazie Rubensa w madryckim Prado Maciej trzyma ją lekko uchyloną, jakby zapraszał do lektury. Kamienie to z kolei nawiązanie do wschodniej tradycji o ukamienowaniu – w prawosławnej ikonografii apostoł często ukazywany jest z tym atrybutem.
Ciekawym symbolem jest też halabarda – broń, która pojawia się na XVII-wiecznych wizerunkach z Polski. Historycy sztuki tłumaczą to wpływem kultury ludowej, gdzie halabarda symbolizowała walkę z przeciwnościami losu. W kościele w podkarpackiej wsi Haczów można zobaczyć unikalną rzeźbę św. Macieja z pękiem kluczy – to lokalna interpretacja jego opieki nad „zamykaniem” drzwi nałogom.